محققان هم‌داستان شد و تفاوت‌هاى مختلف تمدن و فرهنگ را اين‌گونه تقسيم‌بندى نمود : يك . تمدن بيشتر جنبه علمى ، عينى ، فنى و اطلاعاتى دارد و فرهنگ بيشتر جنبه ذهنى و معنوى . موضوعاتى چون هنر ، فلسفه ، حكمت ، ادبيات و اعتقادات ( مذهبى و غيرمذهبى ) در قلمرو فرهنگ قرار مىگيرند ؛ در حالى كه تمدن بيشتر ناظر به سطح حوايج مادى انسان در اجتماع است . دو . تمدن بيشتر جنبه اجتماعى و فرهنگ بيشتر جنبه فردى دارد . تمدن تأمين‌كننده پيشرفت انسان در هيئت اجتماع است ؛ حال آنكه فرهنگ به جز اين ، ناظر به تكامل فردى نيز هست . « 1 » سه . تمدن انباشت‌پذير و بازگشت‌ناپذير است ، اما اجزاى فرهنگ بسيار دگرگونىپذير و فزونىناپذيرند . براساس اين تفاوت‌ها به طور كلى مىتوان درباره تمدن و رابطه آن با فرهنگ چهار نظريه را مطرح نمود : 1 . تمدن و فرهنگ معادل و مترادف هم هستند و تفاوتى ميان آن دو نيست . كسانى چون ادوارد تايلر و گلدن وايزر مردم‌شناس شهير انگليسى « 2 » از معتقدان اين نظريه‌اند . در آراء اين متفكران ، فرهنگ و تمدن به معناى وسيع عبارت است از « مجموعه پيچيده‌اى شامل دانش‌ها ، اعتقادات ، هنرها ، اخلاق و قوانين و آداب و رسوم و ديگر عادات و توانايىهايى كه انسان به عنوان عضو جامعه ، آن را داراست . » « 3 » . 2 . تمدن گونه‌اى معرفت علمى و فنى است . قائلان به اين نظريه بر آن‌اند كه مىتوان به مدد دانش علمى و فنى بر منابع طبيعى فايق آمد . « 4 » آلفرد و بر ، جامعه‌شناس آلمانى از معتقدان به اين نظريه ، فرهنگ را از جمله فرآورده‌هاى هنرى و مذهبى ، فلسفى ، آداب و رسوم و اعتقادات يك جامعه مىداند . او بدين وسيله مىكوشد تمدن را معادل فرهنگ مادى جامعه ، و فرهنگ را معادل فرهنگ معنوى معنا كند .

--> ( 1 ) . محمدعلى اسلامى ندوشن ، فرهنگ و شبه‌فرهنگ ، ص 80 . ( 2 ) . لوئيس كوزر ، نظريه‌هاى بنيادى جامعه‌شناختى ، ترجمه فرهنگ ارشاد ، ص 151 . ( 3 ) . 1 . E . B . Tylor , Primtive cupture , vol . 1 , john Murry , London , 1981 , pp . 1 - 6 . ( 4 ) . لوئيس كوزر ، نظريه‌هاى بنيادى جامعه‌شناسى ، ترجمه فرهنگ ارشاد ، ص 150 .